Kimler vasiyetname yapabilir?
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'na göre vasiyetname yapabilmek için iki şart yeterlidir: on beş yaşını doldurmuş olmak ve ayırt etme gücüne sahip olmak (TMK m.502).
Ayırt etme gücü vasiyetnamenin yapıldığı anda aranır; kişinin sonradan hastalanması ya da bunaması o tarihte yaptığı vasiyetnameyi etkilemez. Kanun erginlik ve kısıtlı olmama şartı aramadığından, kendisine vasi atanmış kısıtlı bir kişi de ayırt etme gücü yerindeyse vasiyetname yapabilir. Vasiyetname kişiye sıkı sıkıya bağlıdır; vekil, vasi ya da başka bir temsilci aracılığıyla yapılamaz. Miras sözleşmesinde ise ayrıca ergin olmak ve kısıtlı bulunmamak gerekir (TMK m.503).
Vasiyetname türleri ve şekil şartları
Resmi vasiyetname
Resmi vasiyetname, iki tanığın katılmasıyla noter, sulh hakimi ya da kanunla yetkili kılınmış başka bir görevli tarafından düzenlenir. Mirasbırakan arzularını memura bildirir, memur metni yazar ya da yazdırır, mirasbırakan okuyup imzalar, memur tarih koyarak imzalar. Hemen ardından mirasbırakan, metni okuduğunu ve son arzularını içerdiğini memurun huzurunda iki tanığa beyan eder; tanıklar bu beyanın önlerinde yapıldığını ve mirasbırakanı tasarrufa ehil gördüklerini yazıp imzalar. Metnin içeriğini tanıkların bilmesi gerekmez. Okuyamayan ya da imzalayamayan kişi için memur metni iki tanığın önünde okur (TMK m.532, m.533, m.534 ve m.535).
Fiil ehliyeti bulunmayanlar, bir ceza mahkemesi kararıyla kamu hizmetinden yasaklılar, okur yazar olmayanlar, mirasbırakanın eşi, üstsoy ve altsoy kan hısımları, kardeşleri ve bunların eşleri memur ya da tanık olamaz. Düzenlemeye katılan memura, tanıklara ve onların bu yakınlarına da o vasiyetnameyle kazandırma yapılamaz (TMK m.536).
El yazılı vasiyetname
El yazılı vasiyetnamenin başından sonuna kadar mirasbırakanın el yazısıyla yazılması, yapıldığı yıl, ay ve günün gösterilmesi ve imzalanması zorunludur. Bilgisayarla ya da daktiloyla yazılan veya başkasının yazıp mirasbırakanın yalnız imzaladığı metin bu şekli taşımaz. El yazılı vasiyetname saklanmak üzere açık ya da kapalı olarak notere, sulh hakimine veya yetkili memura bırakılabilir; bırakılmasa da geçerlidir (TMK m.538).
Sözlü vasiyet
Yakın ölüm tehlikesi, ulaşımın kesilmesi, hastalık ya da savaş gibi olağanüstü bir durum yüzünden resmi veya el yazılı vasiyetname yapamayan kişi, son arzularını iki tanığa anlatarak sözlü vasiyette bulunabilir. Tanıklardan biri beyanı yer ve tarihle hemen yazar, ikisi imzalar ve belgeyi vakit geçirmeden birlikte sulh ya da asliye mahkemesine verir. Resmi vasiyetnamedeki tanık yasakları, okur yazar olma koşulu dışında, sözlü vasiyetin tanıkları için de geçerlidir. Mirasbırakan için sonradan diğer şekillerde vasiyetname yapma olanağı doğarsa, bu tarihin üzerinden bir ay geçince sözlü vasiyet hükümden düşer (TMK m.539, m.540 ve m.541).
Vasiyetnameyle ne yapılabilir, sınırı nedir?
Mirasbırakan, mirasının tamamı ya da belli bir oranı için bir veya birden çok kişiyi mirasçı atayabilir; bir kişiyi mirasçı atamadan ona belirli bir mal, örneğin bir daire ya da bir taşınmaz üzerinde intifa hakkı da bırakabilir. Tasarruflar koşula veya yüklemeye bağlanabilir; hukuka ya da ahlaka aykırı koşul ve yüklemeler ise ilişkin oldukları tasarrufu geçersiz kılar; bu da iptal davasıyla ileri sürülür (TMK m.515, m.516 ve m.517).
Altsoyu, ana ve babası veya eşi bulunan mirasbırakan, mirasının ancak saklı paylar dışında kalan kısmında ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir (TMK m.505).
Saklı payı aşan vasiyetname kendiliğinden geçersiz olmaz; yargı uygulamasına göre saklı payın zedelenmesi iptal değil, tenkis sebebidir. Saklı pay oranları ve dava süreleri tenkis davası ve saklı pay sayfasında anlatılıyor.
Vasiyetnameden dönme ve vasiyetnamenin saklanması
Mirasbırakan, kanundaki şekillerden birine uyarak yeni bir vasiyetname yapıp öncekinden her zaman, tamamen ya da kısmen dönebilir. Vasiyetnameyi yok ederek de dönebilir. Önceki vasiyetnameyi kaldırmadan yeni bir vasiyetname yapılırsa, önceki açıkça tamamlanmadıkça sonraki onun yerini alır. Belirli bir mal bırakılmışsa ve mirasbırakan sonradan o malı satmış ya da bununla bağdaşmayan başka bir tasarrufta bulunmuşsa, vasiyetnamede aksi yazılı değilse o vasiyet ortadan kalkar (TMK m.542, m.543 ve m.544).
Resmi vasiyetnamenin aslını düzenleyen memur saklar. Noterler, sakladıkları vasiyetnameleri yapanın kayıtlı olduğu nüfus dairesine bildirir; ölüm bildirilince vasiyetnamenin onaylı örneği, yetkili sulh hakimine verilmek üzere Cumhuriyet savcılığına gönderilir. Açılmadan önce vasiyetnamenin örneği yalnız vasiyet yapana ya da bu konuda özel yetkili vekiline verilir (TMK m.537; 1512 sayılı Noterlik Kanunu m.69 ve m.94).
Ölümden sonra: teslim, açılma ve tebliğ
Mirasbırakanın ölümünden sonra ele geçen vasiyetname, geçerli olup olmadığına bakılmaksızın hemen sulh hakimine teslim edilir. Vasiyetnameyi saklayan, ele geçiren ya da ölenin eşyası arasında bulan kişi, ölümü öğrenir öğrenmez bu görevi yerine getirmekle yükümlüdür; yerine getirmezse doğacak zarardan sorumludur (TMK m.595).
Vasiyetname, tesliminden başlayarak bir ay içinde mirasbırakanın yerleşim yeri sulh hakimi tarafından açılır ve okunur; bilinen mirasçılar ve diğer ilgililer, dilerlerse hazır bulunmak üzere çağrılır. Sonradan ortaya çıkan vasiyetnameler için de aynı işlem yapılır. Yargı uygulamasına göre sulh hakimi bu aşamada vasiyetnamenin geçerliliğini incelemez; açma ve okuma, mirasçıları ve lehine kazandırma yapılanları haklarını kullanabilmeleri için bilgilendirmeye yöneliktir (TMK m.596).
Açılıştan sonra mirasta hak sahibi olanların her birine vasiyetnamenin kendilerine ilişkin kısımlarının onaylı örneği tebliğ edilir; nerede olduğu bilinmeyenlere tebliğ ilanla yapılır (TMK m.597).
Mirasçı atamaya ya da vasiyete, kendilerine bildirilmesinden başlayarak bir ay içinde itiraz edilmezse, lehine tasarruf yapılan kişiye sulh mahkemesince atanmış mirasçı ya da vasiyet alacaklısı olduğunu gösteren belge verilir. Bu itiraz yalnız belgenin verilmesini engeller; vasiyetnameyi ortadan kaldırmaz ve iptal davasının yerini tutmaz. Kanun, iptal davası hakkının saklı olduğunu ayrıca belirtir (TMK m.598).
Vasiyetnamenin iptali davası
İptal sebepleri
Kanun iptal sebeplerini sınırlı olarak sayar:
- Tasarruf, mirasbırakanın tasarruf ehliyeti bulunmadığı bir sırada yapılmışsa.
- Tasarruf yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama sonucunda yapılmışsa.
- Tasarrufun içeriği, bağlandığı koşullar veya yüklemeler hukuka ya da ahlaka aykırıysa.
- Tasarruf kanunda öngörülen şekillere uyulmadan yapılmışsa.
Bu sebepler vasiyetnameyi kendiliğinden geçersiz kılmaz; iptal kararı verilinceye kadar vasiyetname hüküm doğurur ve mahkeme bu sebepleri kendiliğinden araştırmaz (TMK m.557).
Yanılma, aldatma, korkutma veya zorlamada ayrıca şu kural vardır: mirasbırakan yanıldığını ya da aldatıldığını öğrendiği veya korkutmanın etkisinden kurtulduğu günden başlayarak bir yıl içinde tasarruftan dönmezse, tasarruf geçerli sayılır (TMK m.504).
Ehliyetsizlik iddiası ve ispat
Ayırt etme gücünün varlığı asıldır; vasiyetname tarihinde mirasbırakanın ayırt etme gücünden yoksun olduğunu, bunu iddia eden mirasçı ispat eder. Demans ya da ağır bir hastalık tanısı tek başına yetmez; belirleyici olan, vasiyetnamenin yapıldığı gündeki durumdur. Öğretiye göre mirasbırakan akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlanmışsa ya da sürekli bir akıl hastalığı ispatlanmışsa, vasiyetnamenin ayırt etme gücünün yerinde olduğu bir anda yapıldığını davalı ispat eder.
Vasi atanması sayfasındaki kural, yani ayırt etme gücü bulunmayan kişinin işlemlerinin ilandan önce de geçersiz olması, vasiyetnamede böyle işlemez: böyle bir vasiyetname de ancak süresinde açılan iptal davasıyla ortadan kalkar.
Yargı uygulamasında mahkeme, mirasbırakanın vasiyetname tarihine yakın günlerde ve sonrasında gördüğü tedaviye ilişkin hastane kayıtlarını, doktor raporlarını, reçeteleri ve görüntüleme sonuçlarını toplar, varsa vesayet dosyasını getirtir ve vasiyetname tarihinde fiil ehliyetinin bulunup bulunmadığı konusunda Adli Tıp Kurumundan rapor alır. Noterde düzenleme sırasında alınmış bir sağlık raporu delil olarak değerlendirilir, ancak Adli Tıp incelemesinin yerini tutmaz. El yazılı vasiyetnamede yazının ya da imzanın mirasbırakana ait olmadığı ileri sürülürse, metnin tamamı için de Adli Tıp Kurumundan rapor alınır.
Kimler, kime karşı açabilir?
İptal davasını, tasarrufun iptal edilmesinde menfaati bulunan mirasçı ya da vasiyet alacaklısı açabilir; davacının saklı paylı mirasçı olması gerekmez. Dava vasiyetnamenin tamamına ya da bir kısmına yönelebilir; sakatlık, kazandırma yapılan kişinin ya da yakınlarının düzenlemeye katılmasından kaynaklanıyorsa yalnız bu kazandırmalar iptal edilir (TMK m.558).
Mirasçıların davayı birlikte açması zorunlu değildir. Yargı uygulamasına göre iptal kararı yalnız davayı açan mirasçı bakımından sonuç doğurur; dava açmayanlar yönünden vasiyetname geçerliliğini korur. Dava, tasarruftan yararlanan atanmış mirasçılara ve vasiyet alacaklılarına karşı açılır; yargı uygulaması taraf teşkilinde diğer mirasçıların da davada yer almasını arayabildiğinden davalılar baştan dikkatle belirlenmelidir. Vasiyeti yerine getirme görevlisi atanmışsa öğretiye göre o da davalı gösterilir.
Hak düşürücü süreler
İptal davası, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve kendisinin hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl içinde açılır. Her halde vasiyetnamenin açılma tarihinden itibaren iyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayan davalılara karşı yirmi yıl geçince dava hakkı düşer. Süre geçse bile vasiyetnamenin hükümsüzlüğü, örneğin vasiyetin yerine getirilmesi istendiğinde, savunma (def'i) yoluyla her zaman ileri sürülebilir (TMK m.559).
Def'i ancak vasiyet henüz yerine getirilmemişse işe yarar. Vasiyet edilen taşınmaz lehtar adına tescil edilmişse, öğretiye göre def'i ile geri istenemez; bunun için süresinde iptal davası açılmış olması gerekir.
İptal ile tenkis birlikte istenebilir: saklı paylı mirasçı, vasiyetnamenin iptalini, bu kabul edilmezse saklı payını karşılayacak ölçüde tenkisini terditli olarak isteyebilir. Yargı uygulaması, iptal istemi reddedildiğinde tenkis isteminin ayrıca incelenmesini arar.
Görevli ve yetkili mahkeme
Vasiyetnamenin açılması, mirasbırakanın yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesinin işidir. İptal davası ise asliye hukuk mahkemesinde görülür ve mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir (TMK m.576; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.2 ve m.11/1-a).
İstanbul'da mahkeme adı ilçeden değil adliyeden gelir: mirasbırakanın son yerleşim yeri Kadıköy ise hem açılma hem iptal davası İstanbul Anadolu Adliyesi'ndeki mahkemelerde görülür. Vasiyetnamenin iptali davası, 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m.18/B'de sayılan dava şartı arabuluculuk uyuşmazlıkları arasında yer almaz.
Vasiyetname yapacaklar için pratik notlar
- Noterde yapılan resmi vasiyetnamenin aslı noterde saklandığından kaybolma ya da yok edilme riski düşüktür. Tanıkların mirasbırakanı tasarrufa ehil gördüklerini metne yazması sonradan çıkabilecek ehliyet tartışmasında ispatı kolaylaştırır; el yazısına ilişkin bir tartışma da doğmaz.
- İleri yaşta ya da ağır bir hastalık sırasında vasiyetname yapılacaksa, düzenleme günü alınan bir sağlık raporu olası bir ehliyet tartışmasında delil olur; tek başına belirleyici değildir.
- El yazılı vasiyetnamede gün, ay ve yıl eksiksiz ve el yazısıyla yazılmalı, imza metnin sonuna atılmalıdır. Tarihi hiç bulunmayan ya da tarihi el yazısıyla yazılmamış vasiyetname şekle aykırıdır ve iptal edilebilir. Yanlış tarihin sonucu öğretide tartışmalı olduğundan tarih doğru yazılmalıdır.
- Vasiyetnamede saklı paylar hesaba katılmalıdır; aşan kısım için mirasçılar tenkis isteyebilir.
- Eşlerin aynı metinde, birbirine bağlı tasarruflarla yaptığı ortak vasiyetname yargı uygulamasında şekle aykırı sayılır ve iptal edilebilir; her eşin ayrı vasiyetname yapması güvenli yoldur.
- Boşanan eşler, boşanmadan önce yapılmış vasiyetnameyle sağlanan hakları, vasiyetnameden aksi anlaşılmadıkça kaybeder; boşanmadan sonra vasiyetnamenin gözden geçirilmesi yerinde olur (TMK m.181).
Sık sorulan sorular
Noterde yapılan vasiyetname de iptal edilebilir mi?
Evet. Kanundaki iptal sebepleri bütün vasiyetname türleri için geçerlidir. Noterde düzenleme şekle aykırılık ihtimalini azaltır; ancak mirasbırakanın o gün ayırt etme gücünden yoksun olduğu ya da korkutma veya aldatmayla vasiyetname yaptığı ispatlanırsa resmi vasiyetname de iptal edilir.
Babamın evinde el yazısıyla yazılmış bir vasiyetname bulduk, ne yapmalıyız?
Vasiyetname, geçerli olup olmadığına bakılmaksızın hemen mirasbırakanın yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesine teslim edilmelidir. Belgeyi teslim etmeyen kişi doğacak zarardan sorumlu olur; vasiyetnameyi kasten yok eden ya da bozan kişi ayrıca mirastan yoksun kalabilir. Vasiyetnamenin geçerliliği ancak açılmadan sonra, gerekiyorsa iptal davasında tartışılır.
Açılan vasiyetnameye bir ay içinde itiraz etmedim, iptal hakkım düştü mü?
Hayır. Bir aylık itiraz yalnız atanmış mirasçı ya da vasiyet alacaklısı belgesinin verilmesini engeller. İptal davası için süre, tasarrufu, iptal sebebini ve hak sahibi olduğunuzu öğrendiğiniz tarihten başlayan bir yıldır.
Annemde vasiyetnameden önce demans tanısı vardı; vasiyetname kendiliğinden geçersiz mi?
Hayır. Vasiyetname iptal kararına kadar geçerlidir; bir yıllık süre içinde iptal davası açılması gerekir. Mahkeme tanıya değil, vasiyetnamenin yapıldığı gündeki duruma bakar; bu nedenle o tarihe yakın hastane kayıtları ve raporlar belirleyicidir.
Dosyanızı birlikte değerlendirelim
İstanbul'daki vasiyetname dosyalarında vekillik yapıyoruz: vasiyetnamenin açılması, açılan vasiyetnameye itiraz, vasiyetnamenin iptali ve terditli tenkis davaları ile vasiyetnameye dayanan istemlere karşı savunma. Ön değerlendirme için vasiyetname ya da açılma tutanağı, vasiyetnamenin size tebliğ edildiği tarihi gösteren tebliğ belgesi, mirasçılık belgesi ve varsa mirasbırakanın vasiyetname tarihine yakın sağlık raporları ve hastane kayıtları yeterlidir.
Ön değerlendirme için gereken belgeler
- Vasiyetname ya da açılma tutanağısulh hukuk mahkemesinin açılma tutanağı ya da kararı ve vasiyetnamenin onaylı örneği
- Tebliğ belgesivasiyetnamenin size tebliğ edildiği tarihi göstermek için
- Mirasçılık belgesi (varsa)yasal mirasçıları ve paylarını göstermek için
- Sağlık raporları ve hastane kayıtları (varsa)vasiyetname tarihine yakın döneme ait; ehliyetsizlik iddiasında Adli Tıp incelemesine esas olur
“Varsa” diye belirtilenler yalnız dosyanızda bulunuyorsa gerekir.
