Kanunun saydığı haczedilemeyen mallar
Haczedilemeyen malların temel listesi 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'nun (İİK) 82. maddesindedir. Uygulamada en sık karşılaşılanlar şunlardır:
- Kıymetli şeyler dışındaki kişisel eşya ve ev eşyası,
- Ekonomik faaliyeti sermayesinden çok bedensel çalışmasına dayanan borçlunun mesleği için gerekli eşya,
- Borçlunun haline münasip evi,
- Çiftçinin ve ailesinin geçimi için zorunlu arazi, hayvan ve tarım aletleri ile küçük nakliyecilerin geçimini sağlayan taşıtlar,
- Borçlunun ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacağı,
- Vücut ya da sağlık zararı için ödenen tazminat,
- Yardım sandıklarının hastalık, zaruret ve ölüm gibi hallerde bağladığı aylıklar,
- Öğrenci bursları.
Başka kanunlarda da haciz yasakları vardır; örneğin memurlara ödenen aile yardımı ve ölüm yardımı haczedilemez (657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.203 ve m.208).
Haczin caiz olup olmadığını önce icra müdürü değerlendirir ve kanunen haczedilemeyecek bir mal için haciz talebini reddeder (İİK m.82).
Ev eşyası: 2023'ten beri kıymetli olanlar dışında korunuyor
5 Nisan 2023'te yürürlüğe giren 7445 sayılı Kanunla ev eşyasının korunması genişletildi. Eski metin yalnız aile için gerekli eşyayı koruyor, aynı işi gören eşyadan birden çok varsa yalnız birini haczedilmez sayıyordu; bu yüzden ikinci televizyon haczedilebiliyordu. Bugün para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika ve süs eşyası gibi kıymetli şeyler dışında, borçlunun ve aynı çatı altında yaşayan aile bireylerinin kişisel eşyası ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyası haczedilemez (İİK m.82).
Yeni kural 5 Nisan 2023'ten önce haczedilmiş eşyaya uygulanmaz; o hacizlerde eski hüküm geçerlidir (İİK geçici m.19).
Bazı mallarda koruma, borcun o malın bedelinden doğmamış olmasına bağlıdır. Meslek eşyası, çiftçinin arazi ve aletleri, süt veren hayvanlar, bağ ve bahçe ile haline münasip ev, borç o malın bedelinden doğmuşsa haczedilebilir; örneğin parası ödenmemiş bir meslek aletini satıcısı haczettirebilir. Ev eşyası 2023'te bu istisnadan çıkarıldı: kanun metnine göre 5 Nisan 2023 ve sonrasında konan hacizlerde ev eşyası, bedeli için yapılan takipte de haczedilemez (İİK m.82 ve geçici m.19).
Haciz sırasında eşyanın borçluya değil eşine ya da evde yaşayan başka birine ait olduğu da ileri sürülebilir. Bu, haczedilmezlik değil istihkak iddiasıdır; haczin öğrenildiği günden itibaren yedi gün içinde icra dairesine bildirilmezse aynı takipte ileri sürülemez (İİK m.96).
Meslek araçları: emek mi sermaye mi?
Ekonomik faaliyeti sermayesinden çok bedensel çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürmesi için gerekli her türlü eşya haczedilemez. Belirleyici olan, yapılan işte kişisel emeğin mi sermayenin mi ağır bastığıdır (İİK m.82).
Yargı uygulamasına göre korumadan yararlanmak için borçlunun haciz sırasında o mesleği fiilen yapması ve kendisinin ve ailesinin geçimini ondan sağlaması gerekir; emeğin değeri sermayeden fazlaysa meslek, değilse işletme vardır ve işletmenin malları haczedilebilir. Örneğin tek başına çalışan bir terzinin dikiş makinesi kural olarak korunur; sermayesi emeğinden ağır basan bir atölyenin ya da işletmenin makineleri ise haczedilebilir.
Konutta haciz ve haline münasip ev
Borçlunun konutunda haciz yapılabilmesi için icra müdürünün bu yönde karar vermesi ve kararın icra mahkemesince onaylanması gerekir. Mahkeme dosya üzerinden ve en geç üç gün içinde karar verir; bu kural ihtiyati hacizde uygulanmaz (İİK m.79/a).
Borçlunun haline münasip evi de haczedilemez; bu iddiaya uygulamada meskeniyet şikayeti denir. Koruma evin hiç satılamayacağı anlamına gelmez: haline münasip ev, meslek eşyası ve tarım arazisi gibi bazı mallar değerliyse haczedilip satılır ve bedelin borçlunun haline uygun bir kısmı ihtiyacını karşılaması için ona bırakılır (İİK m.82).
Yargı uygulamasına göre mahkeme, borçlunun ailesiyle birlikte barınabileceği haline uygun bir konutun bedelini bilirkişiye belirletir. Evin değeri bu bedeli aşıyorsa ev, bu bedelden aşağı olmamak üzere satılır; bu tutar borçluya, kalanı alacaklıya ödenir. Borçlunun evde oturması şart değildir, evi kiraya vermiş olması da iddiaya engel olmaz; birden çok evi varsa iddia yalnız biri için ileri sürülebilir. Dükkan gibi konut niteliği taşımayan yerler için bu iddia dinlenmez.
Yargı uygulamasına göre borçlu evini kendi isteğiyle ipotek ettirmişse, ipotekli borç haciz tarihinde ödenmiş olmadıkça bu ev için meskeniyet iddiasında bulunamaz. Konut, esnaf ya da tarım kredisi için zorunlu olarak kurulan ipotek ise iddiaya engel değildir.
Aile konutu üzerinde malik eşin tasarrufu, diğer eşin açık rızasına bağlıdır; malik olmayan eş bu sınırlamayı tapuya şerh ettirebilir (4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.194).
Yargı uygulamasına göre şerh, alacaklının haczini ve cebri satışı engellemez. Borçlu olmayan eşin meskeniyet şikayetinde bulunup bulunamayacağı ise tartışmalıdır: Anayasa Mahkemesi 2019'da, eşin aile konutuna ilişkin şikayetinin esasına girilmeden reddedilmesini aile hayatına saygı hakkının ihlali saymıştır; Yargıtay ise bu kararın yalnız o başvuru için bağlayıcı olduğunu belirterek şikayet hakkının yalnız borçluya ait olduğu görüşünü sürdürmektedir. Aile konutu ve şerh nafaka, velayet ve mal rejimi sayfamızda anlatıldı.
Maaş, ücret ve emekli aylığı
Maaş ve ücret gibi sürekli gelirler hacizden tamamen korunmaz. İcra müdürü borçlunun ve ailesinin geçimine yetecek kısmı ayırır; ancak kesinti gelirin dörtte birinden az olamaz. Aynı gelire birden çok haciz konduysa kesintiler sıraya göre yapılır ve öndeki dosyanın kesintisi bitmeden sonrakine geçilmez (İİK m.83).
İşçi ücretinde dörtte bir aynı zamanda üst sınırdır: ücretin dörtte birinden fazlası haczedilemez ve haciz sayısı artsa da toplam kesinti bu oranı aşmaz. Nafaka alacaklılarının hakları bu sınırdan etkilenmez (4857 sayılı İş Kanunu m.35 ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.410).
SGK'dan bağlanan emekli aylığı ise nafaka borçları ve SGK'nın kendi alacakları dışında haczedilemez; borçlunun kabulü yoksa icra müdürü haciz talebini reddeder (5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.93).
Yargı uygulamasına göre bu kabul takip kesinleştikten sonra açık ve şartsız olarak verilmelidir ve yalnız verildiği takip dosyası için geçerlidir; kredi sözleşmesine önceden konan kabul hükmü sonuç doğurmaz. Banka, sigorta, borsa ya da oda çalışanlarının emekli sandıklarından bağlanan aylıklar da aynı korumadan yararlanır.
Nafakada durum farklıdır. Yargı uygulamasına göre işleyen nafaka için maaşın gereken kısmı her ay bütünüyle kesilebilir; birikmiş nafakada ise kesinti, işleyen nafakadan arta kalan gelirin dörtte birinden az olamaz. Aylık kesintiyi ve borcun yaklaşık ne zaman biteceğini maaş haczi hesaplayıcımız gösterir.
Haczedilmezlik şikayeti: süre ve yer
Yargı uygulamasına göre haciz konduktan sonra haczedilmezlik iddiası icra müdürlüğüne değil, şikayet yoluyla icra mahkemesine yapılır. Şikayet süresi haczin öğrenildiği günden itibaren yedi gündür; haciz borçlunun yanında yapıldıysa süre haciz gününden işler (İİK m.16).
Yedi gün, haczi öğrendiğiniz günün ertesi gününden sayılır ve aradaki tatil günleri de süreye dahildir; son gün resmi tatile denk gelirse süre izleyen ilk iş günü biter, adli tatil ise bu süreyi uzatmaz (İİK m.18 ve m.19). Son gün arefe ya da 28 Ekim'e denk gelirse süre o gün saat 13.00'te biter; Cumartesiye denk gelen son günü de uzamış saymayın.
Şikayet, haczi yapan icra dairesinin bağlı olduğu icra mahkemesine verilir. Örneğin takip Ankara'daki bir icra dairesinde yürürken haciz, borçlunun Kadıköy'deki evinde İstanbul Anadolu Adliyesi'ndeki bir icra dairesince yapıldıysa, hacizle ilgili şikayet kural olarak İstanbul Anadolu Adliyesi'ndeki icra hukuk mahkemesine yapılır (İİK m.79).
İcra mahkemesi ayrıca karar vermedikçe şikayet takibi durdurmaz; satış yaklaşıyorsa şikayetle birlikte takibin durdurulması da istenmelidir (İİK m.22).
Haczedilmezlik şikayeti kural olarak yedi günlük süreye bağlıdır. Yargı uygulamasına göre kamu düzenine ilişkin bazı haciz yasaklarına aykırılık ise süre sınırı olmadan ileri sürülebilir; borçlunun kabulü olmadan emekli aylığına konan haciz buna örnektir.
Önceden yapılan feragat geçersizdir
Malın ya da gelirin haczedilebileceğine dair önceden yapılan anlaşmalar geçersizdir. Kredi sözleşmesine ya da senede konan "maaşımın tamamı haczedilebilir" türünden bir hüküm borçluyu bağlamaz (İİK m.83/a).
Yargı uygulamasına göre yasak, haciz konmadan önce yapılan anlaşmalar içindir; borçlunun haciz sırasında ya da sonrasında haczedilmezlik hakkından açıkça vazgeçmesi geçerlidir. Evin isteğe bağlı olarak ipotek ettirilmesi ise, yukarıda anlatıldığı gibi, yargı uygulamasında meskeniyet iddiasından vazgeçme sayılır.
Sık sorulan sorular
Haciz memuru evdeki televizyonu ya da buzdolabını alabilir mi?
5 Nisan 2023 ve sonrasında konan hacizlerde kural olarak hayır: kıymetli şeyler dışındaki ev eşyasının tamamı korunur ve aynı türden birden çok eşya bulunması sonucu değiştirmez. İhtiyati haciz dışında evde haciz yapılabilmesi için ayrıca icra mahkemesinin onayı gerekir. Buna rağmen ev eşyası haczedilirse, haczi öğrendiğiniz günden itibaren yedi gün içinde icra mahkemesine şikayette bulunun.
Tek evim var; haczedilip satılabilir mi?
Haciz konabilir; bu durumda meskeniyet şikayetinde bulunmanız gerekir. Ev haline münasipse satılamaz. Değeri sizin ve ailenizin durumuna uygun bir konutun bedelini aşıyorsa ev satılır ve bu bedel size bırakılır. Evi zorunlu bir konut, esnaf ya da tarım kredisi dışında kendi isteğinizle ipotek ettirdiyseniz meskeniyet iddiası kural olarak dinlenmez. Şikayet süresi haczi öğrendiğiniz günden itibaren yedi gündür.
Borç eşimin; evdeki eşyama haciz konabilir mi?
Haciz yalnız borçlunun malına konabilir; ancak birlikte oturulan evdeki eşya borçlunun elinde sayılır ve aksini ispat size düşer. Haczi öğrendiğiniz günden itibaren yedi gün içinde icra dairesine istihkak iddiasında bulunun ve fatura gibi belgelerinizi sunun. Niteliği gereği kadına, erkeğe ya da çocuklara ait olduğu açıkça anlaşılan eşya ise onlara ait sayılır (İİK m.96 ve m.97/a).
Kredi sözleşmesinde maaşımın haczine izin verdim; bu geçerli mi?
Haciz konmadan önce verilen bu tür izinler geçersizdir; maaşınızdan yine yalnız kanunun izin verdiği oranda kesinti yapılabilir. Emekli aylığında da kredi sözleşmesindeki kabul sonuç doğurmaz; aylığın haczi için takip kesinleştikten sonra ayrıca açık ve şartsız kabul gerekir.
Alacaklıyım; borçlu mallarını yakınlarına devretti. Ne yapabilirim?
Şartları varsa tasarrufun iptali davasıyla, borçlunun yakınlarına devrettiği malların alacağınızla sınırlı olarak haczini ve satışını isteme imkanı elde edebilirsiniz; ayrıntılar tasarrufun iptali davası sayfamızdadır.
Dosyanızı birlikte değerlendirelim
İstanbul'daki icra dosyalarında borçlu ve alacaklı vekilliği yapıyoruz: haczedilmezlik ve meskeniyet şikayeti, maaş, ücret ve emekli aylığı hacizlerine karşı şikayet, istihkak iddiası ve davası, haczin kaldırılması ve satışın durdurulması talepleri. Ön değerlendirme için haciz tutanağı ya da haciz yazısı ve haczi öğrendiğiniz tarih, icra dosyasının numarası, tapu kaydı ya da maaş bordrosu ve varsa ipotek belgeleri yeterlidir.
Ön değerlendirme için gereken belgeler
- Haciz tutanağı ya da haciz yazısıhaczin öğrenildiği gün; yedi günlük şikayet süresinin hesabı için
- Tapu kaydı ve ipotek belgeleri (varsa)meskeniyet şikayeti için
- Maaş bordrosu ya da emekli aylığı belgesikesinti oranının denetimi için
- Fatura gibi mülkiyet belgeleri (varsa)eşyanın borçluya ait olmadığını gösteren istihkak iddiası için
“Varsa” diye belirtilenler yalnız dosyanızda bulunuyorsa gerekir.
