Takibin şartı: senet kambiyo senedi olmalı
Kambiyo yoluna ancak kanundaki zorunlu unsurları taşıyan bir senetle gidilebilir. Bonoda "bono" ya da "emre yazılı senet" kelimesi, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi, vade, ödeme yeri, lehtarın adı, düzenlenme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzası bulunmalıdır. Vade, ödeme yeri ve düzenlenme yeri için kanunda tamamlayıcı kurallar vardır; öteki unsurlardan biri eksik olan senet bono sayılmaz. Birbirini izleyen birden çok vade gösteren bono da geçersizdir (6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.703, m.776, m.777 ve m.778).
Çekte "çek" kelimesi, belirli bir bedelin kayıtsız ve şartsız ödenmesi için havale, muhatap bankanın ticaret unvanı, ödeme yeri, düzenlenme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası ve, yabancı bankaların bastırdığı çekler dışında, seri numarası ile karekod bulunmalıdır. Çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde bankaya ibraz edilir (TTK m.780, m.781 ve m.796).
Yargı uygulamasına göre çekin süresinde ibraz edildiği ve ödenmediği, bankanın ibraz gününü göstererek çekin üzerine yazdığı tarihli beyan gibi kanunda sayılan yollarla belgelenmelidir. Bu kayıt yoksa alacaklı başvurma hakkını kaybeder ve kambiyo yoluyla yapılan takip iptal edilebilir (TTK m.808).
Senet bu unsurları taşımıyorsa alacaklı genel haciz yoluna başvurabilir. Kambiyo yolu, alacak rehinle güvence altına alınmış olsa bile seçilebilir; takip talebine senedin aslı eklenir (2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.167).
Düzenleyen, cirantalar ve avalistler hamile karşı müteselsilen sorumludur; takip sıra gözetmeden birine ya da hepsine yapılabilir (TTK m.724, m.778 ve m.818).
Ödeme emri: on gün ödeme, beş gün itiraz
İcra müdürü senedin kambiyo senedi olduğunu ve vadesinin geldiğini görürse, senedin örneğini ekleyerek borçluya ödeme emri gönderir. Ödeme emri, borcun ve takip giderlerinin on gün içinde icra dairesinin banka hesabına yatırılmasını ister; borçlunun itiraz ve şikayet süresi ise beş gündür (İİK m.168).
Beş gün içinde icra mahkemesine dilekçeyle bildirilmesi gerekenler:
- Senedin kambiyo senedi niteliği taşımadığı: şikayet,
- İmzanın borçluya ait olmadığı: açıkça imzaya itiraz,
- Borcun doğmadığı, ödendiği, ertelendiği ya da zamanaşımına uğradığı ve icra dairesinin yetkisiz olduğu: sebepleriyle birlikte borca itiraz.
İtiraz ve şikayet, takibi yürüten icra dairesinin bağlı olduğu icra mahkemesine yapılır. İstanbul'daki icra hukuk mahkemelerinin adında ilçe değil adliye yer alır: Kadıköy'de oturan borçluya İstanbul Anadolu Adliyesi'ndeki bir icra dairesinden ödeme emri geldiyse dilekçe, aynı adliyedeki icra hukuk mahkemesine "İstanbul Anadolu Nöbetçi İcra Hukuk Mahkemesine" başlığıyla verilir (İİK m.4).
Beş günlük sürenin son gününü ödeme emrine itiraz süresi hesaplayıcımızla bulabilirsiniz; takip yolu olarak "Kambiyo senetlerine (çek, bono, poliçe) mahsus haciz yoluyla takip" seçeneğini seçin.
İmzaya itiraz mı, borca itiraz mı?
İmzaya itiraz, senetteki imzanın borçluya ait olmadığı iddiasıdır; beş gün içinde açıkça yapılmazsa imza bu takip bakımından borçluya ait sayılır. İcra mahkemesi imzayı karşılaştırma ve gerektiğinde bilirkişi incelemesiyle araştırır; imzanın borçluya ait olmadığı kanaatine varırsa itirazı kabul eder ve takip durur (İİK m.168 ve m.170).
Borca itiraz ise imzayı kabul edip borca karşı çıkmaktır. Borcun ödendiği ya da ertelendiği, resmi bir belgeyle ya da alacaklının imzasını taşıyan bir belgeyle, örneğin makbuzla ispatlanmalıdır; tanık beyanı yetmez (İİK m.169/a).
Yargı uygulamasına göre imzaya itiraz eden borçlu, aynı dilekçede borcu ödediğini ya da senedin teminat olarak verildiğini ileri sürerse, bu iddialar imza itirazıyla çeliştiğinden imzayı inkar etmediği kabul edilebilir. Zamanaşımı, yetki ve aynı alacak için başka bir takip bulunduğu itirazları ise imzaya itirazla birlikte ileri sürülebilir.
Senedin bir sözleşmenin teminatı olarak verildiği iddiası borca itirazdır. Yargı uygulamasına göre teminat niteliği senedin üzerindeki yazılardan anlaşılıyorsa icra mahkemesi takibi iptal eder; anlaşılmıyorsa borçlu bunu kanunda sayılan belgelerle ispatlar (İİK m.169/a ve m.170/a).
Yargı uygulamasına göre ret süresi geçtikten sonra mirasbırakanın senedi için takip edilen ve mirası reddetmiş olan mirasçı da bunu beş gün içinde icra mahkemesine bildirmelidir; ret süresi içinde yapılan takip ve hükmen ret mirasın reddi sayfamızdadır.
İtiraz takibi durdurur mu, reddedilirse ne olur?
Genel haciz yolundan farklı olarak, borca ve imzaya itiraz satış dışındaki takip işlemlerini durdurmaz. On günlük ödeme süresi geçince alacaklı haciz isteyebilir; ancak itiraz hakkında karar verilinceye kadar haczedilen mal satılamaz (İİK m.169 ve m.170).
İcra mahkemesi karar verinceye kadar takibin geçici olarak durdurulmasına karar verebilir. İmzaya itirazda itirazın ciddi görünmesi yeterlidir; borca itirazda ise sunulan belgelerden ya da senedin metninden itirazın haklı olduğu kanaati gerekir (İİK m.169/a ve m.170).
Senetteki imzanın sahte olduğu iddiasıyla genel mahkemede dava açılması takibi kendiliğinden durdurmaz; yargı uygulamasına göre icra mahkemesi bu davayı bekletici sorun yapmaz. Borca itirazın reddine karşı istinafa gidilmesi de takibi durdurmaz; borçlu kanunda öngörülen teminatı gösterirse icra durur (İİK m.169/a).
Borca itiraz esasa ilişkin sebeplerle reddedilir ve takip daha önce geçici olarak durdurulmuşsa borçlu, alacaklının istemiyle alacağın en az yüzde yirmisi oranında tazminat öder. İtiraz esasa ilişkin sebeplerle kabul edilirse, kötü niyetli ya da ağır kusurlu alacaklı aynı oranda tazminata mahkum edilir (İİK m.169/a).
İmzaya itirazda sonuç daha ağırdır. İmzanın borçluya ait olduğu anlaşılır ve takip itiraz üzerine durdurulmuşsa borçlu, alacağın en az yüzde yirmisi oranında tazminata ve yüzde onu oranında para cezasına mahkum edilir. İmzanın borçluya ait olmadığı anlaşılırsa, senedi takibe koymakta kötü niyetli ya da ağır kusurlu alacaklı aynı oranlarda tazminat ve para cezası öder (İİK m.170).
Yargı uygulamasına göre itiraz süre geçtiği için esasa girilmeden reddedilirse borçlu aleyhine tazminata hükmedilmez. Taraflardan biri genel mahkemede menfi tespit, istirdat ya da alacak davası açarsa tazminatın ve para cezasının tahsili kural olarak dava sonuna ertelenir; davayı kazanan aleyhine verilmiş olanlar kalkar (İİK m.169/a ve m.170).
Menfi tespit ve istirdat davası
Yargı uygulamasına göre icra mahkemesinin kararı, sınırlı bir incelemeye dayandığı için genel mahkemede dava açılmasına engel olmaz: itirazı reddedilen ya da hiç itiraz etmemiş borçlu, borçlu olmadığını menfi tespit, ödemek zorunda kaldığı parayı istirdat davasıyla ileri sürebilir.
Bu davaların süreleri ve teminat kuralları genel haciz yolundakiyle aynıdır; ayrıntılar icra takibi: itiraz ve menfi tespit sayfamızdadır. Takip başladıktan sonra açılan menfi tespit davası takibi durdurmaz; borçlu alacağın yüzde on beşinden az olmayan teminat gösterirse icra veznesindeki paranın alacaklıya ödenmemesine karar verilebilir (İİK m.72 ve m.170/b).
Senedi ciro yoluyla edinen hamile karşı borçlu, önceki hamille arasındaki ilişkiden doğan savunmaları kural olarak ileri süremez. Örneğin satıcıya verilen bono başkasına ciro edildiyse, malın teslim edilmediği savunması yeni hamile karşı ancak hamil senedi bile bile borçlunun zararına edinmişse dinlenir (TTK m.687).
Yargı uygulamasına göre kambiyo senedine dayanan menfi tespit davası, taraflar tacir olmasa da kural olarak asliye ticaret mahkemesinde görülür; uyuşmazlığın kaynağı tüketici işlemi gibi başka bir ilişkiyse görevli mahkeme değişebilir. Ticari nitelikteki menfi tespit ve istirdat davaları için önce arabulucuya gidilmesi dava şartıdır (TTK m.5/A).
Zamanaşımı: bonoda ve çekte farklı süreler
Bonoda düzenleyene karşı istemler vadeden itibaren üç yılda zamanaşımına uğrar. Hamilin cirantalara karşı istemleri için süre, süresinde çekilen protesto tarihinden ya da senette "gidersiz iade olunacaktır" kaydı varsa vadeden itibaren bir yıldır. Senedi ödeyen cirantanın öteki cirantalara karşı istemleri ise ödeme ya da kendisine dava açılması tarihinden itibaren altı ayda zamanaşımına uğrar (TTK m.749, m.778 ve m.779).
Çekte hamilin düzenleyene, cirantalara ve öteki çek borçlularına karşı başvurma hakları ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yılda zamanaşımına uğrar; çeki ödeyen borçlunun ötekilere karşı hakları için de süre üç yıldır. Eski kaynaklardaki altı aylık süre artık uygulanmaz (TTK m.814).
Takip talebi ve dava zamanaşımını keser; aynı uzunlukta yeni bir süre başlar ve kesilme yalnız işlemin yapıldığı kişi bakımından sonuç doğurur (TTK m.750 ve m.751).
Zamanaşımı itirazı beş gün içinde borca itirazla ileri sürülür ve senetteki tarihe göre incelenir; alacaklı zamanaşımının kesildiğini ya da durduğunu ancak resmi ya da imzası kabul edilmiş bir belgeyle ispatlayabilir (İİK m.169/a).
Zamanaşımı alacağı tamamen ortadan kaldırmaz. Hamil, senedin zamanaşımına uğradığı günü izleyen günden itibaren bir yıl içinde düzenleyenden, onun hamil aleyhine elde ettiği zenginleşme ölçüsünde ödeme isteyebilir (TTK m.732).
Yargı uygulamasına göre zamanaşımına uğramış ve imzası düzenleyene ait bono, düzenleyen ile senedi ondan doğrudan alan alacaklı arasındaki asıl borç ilişkisi için yazılı delil başlangıcıdır; alacaklı bu ilişkiye dayanabilir, ancak o ilişkinin kendi zamanaşımı ayrıca gözetilir. Düzenleyenle arasında böyle bir ilişki bulunmayan sonraki hamil ise ancak yukarıdaki bir yıllık zenginleşme istemine dayanabilir.
Karşılıksız çek cezası ve ihtiyati haciz
Karşılıksız çek için hamil hem icra takibi yapabilir hem de şikayette bulunabilir; iki yol birbirinden bağımsızdır. Düzenleme tarihine göre yasal süresinde ibraz edilip "karşılıksızdır" işlemi gören her çek için, hamilin şikayeti üzerine bu işleme sebep olan kişiye adli para cezası verilir; mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmeder (5941 sayılı Çek Kanunu m.5).
Bu davalara icra mahkemesi, uygulamada icra ceza mahkemesi bakar. Şikayet hakkı fiilin öğrenilmesinden başlayarak üç ay, her halde fiilin işlenmesinden başlayarak bir yıl geçince düşer; ödenmeyen adli para cezası doğrudan hapse çevrilir (5941 sayılı Kanun m.5 ve İİK m.347).
Çek bedeli kanuni ibraz tarihinden işleyen ticari temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödenirse dava düşer, kesinleşmiş mahkumiyet bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılır; şikayetten vazgeçme de aynı sonucu doğurur (5941 sayılı Kanun m.6).
Bu yaptırımlar yalnız çek içindir; bononun ödenmemesi tek başına Çek Kanunu'na göre bir ceza sonucu doğurmaz.
Vadesi gelmiş ve rehinle güvence altına alınmamış para alacağının alacaklısı, borçlunun mallarına ihtiyaten haciz koydurabilir; vadesi gelmemiş alacakta bu yol yalnız borçlunun belirli bir yerleşim yeri yoksa ya da borçlu mallarını gizlemeye, kaçırmaya veya kendisi kaçmaya hazırlanıyor ya da alacaklının haklarını ihlal eden hileli işlemler yapıyorsa açıktır. Alacaklı alacağını ve gerekiyorsa haciz sebebini mahkemeye inandırıcı delillerle gösterir; haksız çıkarsa doğacak zarar için teminat verir (İİK m.257, m.258 ve m.259).
Kararın verildiği tarihten itibaren on gün içinde icra dairesinden uygulanması istenmezse karar kendiliğinden kalkar. Takipten önce haciz yaptıran alacaklı, haczin uygulanmasından ya da kendi yokluğunda yapıldıysa tutanağın tebliğinden itibaren yedi gün içinde takip başlatmalı ya da dava açmalıdır (İİK m.261 ve m.264).
Yargı uygulamasına göre kambiyo takibinde itiraz takibi durdurmadığından, ihtiyati haciz on günlük ödeme süresi geçince kendiliğinden kesin hacze dönüşür.
Kendisi dinlenmeden aleyhine karar verilen borçlu, kararın dayandığı sebeplere, mahkemenin yetkisine ve teminata karşı kararı veren mahkemeye yedi gün içinde itiraz edebilir; süre, haciz borçlunun yanında uygulandıysa uygulama gününden, değilse tutanağın kendisine tebliğinden başlar (İİK m.265).
Borçlu malını yakınlarına devrederek kaçırdıysa alacaklı bu devrin iptalini dava edebilir; şartları tasarrufun iptali davası sayfamızdadır.
Sık sorulan sorular
Senetteki imza benim ama borcu ödedim; imzaya mı itiraz etmeliyim?
Hayır. İmza size aitse imzaya itiraz, takip durdurulmuşsa tazminat ve para cezası riski doğurur. Ödeme iddiası beş gün içinde borca itirazla ileri sürülür ve resmi ya da alacaklının imzasını taşıyan bir belgeyle desteklenir; böyle bir belge yoksa ödeme genel mahkemede menfi tespit davasıyla ileri sürülebilir, ancak senede karşı tanıkla ispat yasağı orada da geçerlidir.
Beş günü kaçırdım; ne yapabilirim?
Süre dolunca takip kesinleşir. Elinizde olmayan bir engel yüzünden süreyi kaçırdıysanız, engel kalktıktan sonraki üç gün içinde icra mahkemesine gecikmiş itirazda bulunabilirsiniz. Ödeme emri usulsüz tebliğ edildiyse onu öğrendiğiniz gün tebliğ tarihi sayılır ve beş günlük süre bu tarihe göre hesaplanır; usulsüzlük şikayetinizi ve imzaya ya da borca itirazınızı bu beş gün içinde birlikte icra mahkemesine bildirin. Menfi tespit davası açma imkanı da devam eder.
İtiraz etsem de maaşıma ya da evime haciz gelebilir mi?
Evet. İtiraz satış dışındaki işlemleri durdurmadığından, on günlük ödeme süresi geçince haciz konabilir; icra mahkemesi geçici durdurma kararı verirse takip durur. Maaşın ne kadarının kesilebileceği ve hangi malların haczedilemeyeceği haczedilemeyen mallar sayfamızdadır.
Dosyanızı birlikte değerlendirelim
İstanbul'daki çek ve bono takiplerinde alacaklı ve borçlu vekilliği yapıyoruz: kambiyo senetlerine özgü takip ve ihtiyati haciz, ödeme emrine karşı imzaya ve borca itiraz, kambiyo senedi niteliğine ilişkin şikayet, takibin geçici olarak durdurulması, ihtiyati hacze itiraz, menfi tespit ve istirdat davaları ile karşılıksız çek şikayeti. Ön değerlendirme için ödeme emri ve tebliğ tarihi, çekin ya da senedin önlü arkalı örneği, varsa ödeme belgeleri ve ihtiyati haciz kararı yeterlidir.
Ön değerlendirme için gereken belgeler
- Ödeme emritebliğ tarihiyle birlikte; beş günlük sürenin hesabı için
- Çekin ya da senedin önlü arkalı örneğizorunlu unsurlar, ciro ve aval ile bankanın ibraz kaydı için
- Ödeme belgesi (varsa)alacaklının imzasını taşıyan makbuz ya da resmi belge
- İhtiyati haciz kararı ve haciz tutanağı (varsa)ihtiyati hacze itiraz süresinin hesabı için
“Varsa” diye belirtilenler yalnız dosyanızda bulunuyorsa gerekir.
