Kimler, hangi sebeplerle mirastan çıkarılabilir?
Kanun bazı yakınlara, mirasbırakanın dokunamayacağı bir pay ayırır; mirastan çıkarma bu korumanın istisnasıdır ve yalnız bu kişiler için söz konusudur. Saklı paylı mirasçılar altsoy (çocuklar, onlar ölmüşse torunlar), ana ve baba ile sağ kalan eştir (TMK m.506).
Saklı payı olmayan yasal mirasçı için çıkarmaya gerek yoktur. 10 Mayıs 2007 ve sonrasındaki ölümlerde kardeşlerin saklı payı yoktur; mirasbırakan vasiyetnameyle mirasını başkasına bırakabilir ve sebep göstermesi gerekmez. Yargı uygulamasında kardeşin çıkarmanın iptalini isteme hakkı olmadığı kabul edilmiştir. Yasal mirasçı olan kardeş, vasiyetnamenin şekle aykırılık ya da ehliyetsizlik gibi genel sebeplerle iptalini yine isteyebilir.
Payı saklı paya indirmek de çıkarma değildir: çocuğuna yalnız saklı payını bırakıp kalanını başkasına vasiyet eden mirasbırakan sebep göstermek zorunda değildir.
Saklı payın kendisine dokunmak için kanun iki sebep sayar; borçlu altsoy için aşağıda anlatılan koruyucu çıkarma hariç, bunların dışında bir sebeple çıkarma yapılamaz (TMK m.510):
- Mirasçının mirasbırakana ya da onun yakınlarından birine karşı ağır bir suç işlemesi.
- Mirasçının mirasbırakana ya da ailesinin üyelerine karşı aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmemesi.
Suçun ağırlığı ceza hukukuna göre değil, aile bağını koparıp koparmadığına göre değerlendirilir. Mahkumiyet şart değildir; suçun zamanaşımına uğraması ya da şikayet edilmemesi sonucu değiştirmez, teşebbüs de yeterlidir. Meşru müdafaa gibi fiili hukuka uygun kılan bir durum varsa çıkarma sebebi yoktur.
Aile hukukundan doğan yükümlülüklere örnek olarak ana, baba ve çocuğun birbirine yardım etme, saygı gösterme ve aile onurunu gözetme borcu, eşlerin sadakat ve yardım borcu ile yardım edilmezse yoksulluğa düşecek üstsoy, altsoy ve kardeşe nafaka verme borcu gösterilir (TMK m.185, m.322 ve m.364).
İhlal kusurlu ve ağır olmalı, aile bağını gerçekten koparmış olmalıdır. Mirasbırakan kendi yükümlülüklerini yerine getirmemiş ya da kusurlu davranışıyla olaylara yol açmışsa çıkarma haklı sayılmaz. Yargı uygulamasından örnekler:
- Ağır hasta ve bakıma muhtaç babasına bakmayan çocuğun çıkarılması geçerli bulunmuştur; bakıma muhtaç olmayan mirasbırakanı yalnız bayramlarda ve hastalığında ziyaret etmemek ise yeterli sayılmamıştır.
- Yaşlı annesini döven ve ona hakaret eden çocuğun çıkarılması geçerli sayılmıştır; mirasbırakanın eşinin cenazesinden sonra onu birçok kişinin önünde sarsıp hakaret eden ve aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmeyen çocuk için de aynı sonuca varılmıştır.
- Öğretiye göre mirasbırakanın onaylamadığı biriyle evlenmek tek başına yetmez; yargı uygulamasında ise habersiz evlenme, yıllarca uğramama, ağır hastalıkta ilgilenmeyi reddetme ve aile onurunu zedeleyen sözlerle bir arada olduğunda çıkarma geçerli bulunmuştur.
- Vekaletnameyi kötüye kullanmak borç ilişkisinden doğan bir uyuşmazlık sayılmış, tek başına çıkarma sebebi görülmemiştir. Mirasbırakanı korumak için vesayet davası açmak da sebep sayılmamıştır.
Mirastan çıkarma nasıl yapılır?
Çıkarma yalnız ölüme bağlı bir tasarrufla, çoğunlukla vasiyetnameyle yapılır; miras sözleşmesine de konabilir, ancak bu hüküm orada da bağlayıcı olmaz ve mirasbırakan ondan tek taraflı dönebilir. Mirasbırakan sağlığında dava açarak mirasçısının mirastan çıkarılmasına karar verilmesini isteyemez. Vasiyetname kanundaki şekillerden birine uymalıdır; şekle aykırı vasiyetname iptal edilebilir.
TMK m.512/1 uyarınca çıkarma, sebebi tasarrufta belirtilmişse geçerlidir. Çıkarılan kişinin adı ve sebep açıkça yazılmalıdır; "aile görevlerini yerine getirmedi" ya da "bana karşı suç işledi" gibi genel ifadeler yetmez. Sebep somut olaylara dayanmalıdır, örneğin "beni dövdü, muhtaç olduğum halde hastalığımda bakmadı". "Mirastan çıkarıyorum" sözünün kullanılması şart değildir; iradenin açıkça anlaşılması yeter.
Sebebin vasiyetname yapıldığında gerçekleşmiş olması yeterlidir; ölüme kadar sürmesi aranmaz. Delilleri yazmak zorunlu değildir, ama ceza dosyası, rapor ve tanık bilgisi, ölümden sonra sebebi ispat edecek olanların işini kolaylaştırır.
Mirasbırakan yeni bir vasiyetnameyle çıkarmadan her zaman dönebilir. Barışmış ama vasiyetnameyi değiştirmemişse durum tartışmalıdır: kanun, mirastan yoksunluktaki gibi bir af hükmü koymamıştır; öğretide bir görüşe göre af çıkarmayı kaldırmaz, ama çıkarılana saklı payını isteme olanağı verir. Bazı kararlarda, çıkarmadan sonra ölüme kadar evliliği sürdüren eş için çıkarma sebebinin gerçekleşmediği kabul edilmiş ve eşin saklı payını isteyebileceği belirtilmiştir. Önceden affedilmiş bir olay ise sonradan çıkarma sebebi yapılamaz.
Çıkarılanın payı kime geçer, altsoyu ne alır?
Çıkarılan kişi mirastan pay alamaz ve tenkis davası açamaz. Mirasbırakan başka türlü tasarrufta bulunmamışsa çıkarılanın payı, o kişi mirasbırakandan önce ölmüş gibi altsoyuna, altsoyu yoksa diğer yasal mirasçılara kalır. Çıkarılanın altsoyu, o kişi önce ölmüş gibi kendi saklı payını isteyebilir (TMK m.511).
Örnek: Eşi ve iki çocuğu (A ve B) olan baba, A'yı geçerli bir sebeple mirastan çıkarmış, başka tasarruf yapmamış olsun. Eşin payı dörtte birdir. A'nın çocukları varsa A'ya düşecek sekizde üçlük pay onlara geçer; yoksa B'ye kalır ve B'nin payı dörtte üç olur.
Baba A'nın payını bir üçüncü kişiye bırakmışsa bu da geçerlidir; A'nın çocukları yine A'nın yasal payının yarısını, yani on altıda üçünü saklı pay olarak isteyebilir. A'nın çocuğu yoksa B bu pay üzerinde hak iddia edemez; B'nin korunan payı yalnız kendi saklı payıdır. Etkiyi miras payı hesaplama aracında deneyebilirsiniz.
Tek çocuk çıkarılmış ve onun altsoyu yoksa miras sonraki zümreye, örneğin ana ve babaya geçer; kanunun lafzına göre bu mirasçılar saklı pay korumasından yararlanamaz. Öğretide bu sonuç eleştirilmektedir.
Yargı uygulamasında, çocukla birlikte "altsoyunu da mirastan çıkarıyorum" diyen hüküm torun bakımından geçerli sayılmamış; ancak bu hükmün kaldırılması için torunun da dava açması gerektiği kabul edilmiştir. Yine yargı uygulamasına göre mirasçılık belgesinde çıkarılan kişi de gösterilir, çıkarmaya işaret edilir ve payının kime kalacağı belirtilir.
Sebep yazılmamışsa ya da ispatlanamazsa
Sebep tanık dahil her türlü delille ispat edilebilir; ancak ispat yükü çıkarılanda değildir. Çıkarılan kişi itiraz ederse sebebin varlığını çıkarmadan yararlanan mirasçı ya da vasiyet alacaklısı ispat eder (TMK m.512/2).
Sebep yazılmamışsa ya da ispatlanamazsa çıkarma tümden ortadan kalkmaz; tasarruf, çıkarılanın saklı payı dışında yerine getirilir. Yani çıkarılan kişi yasal payını değil, saklı payını alır (TMK m.512/3).
Yargı uygulamasına göre bu durumda mahkeme vasiyetnameyi tümden iptal etmez; çıkarma, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısım için geçerli sayılır ve davaya tenkis davası olarak devam edilir. Terekenin bütün malları ve borçları belirlenir, saklı pay bilirkişi raporuyla hesaplanır.
Mirasbırakan sebep hakkında açık bir yanılgıya düşmüşse, örneğin oğlunun kendisini öldürmeye kalkıştığını yanlışlıkla sanmışsa, çıkarma geçersiz olur ve çıkarılan saklı payla sınırlı kalmaz; yanılgıyı çıkarılan ispat eder. Yargı uygulamasında bu halde çıkarmanın tasarruf edilebilir kısım için de ayakta kalmayacağı, tasarrufun tam olarak iptal edileceği belirtilmiştir. Aynı vasiyetnamedeki diğer tasarrufların akıbeti bu kararlarda ele alınmamıştır; öğretiye göre bu iptal yalnız çıkarmaya ilişkindir ve diğer tasarruflar geçerliliğini korur.
Nasıl itiraz edilir, süre var mı?
Çıkarılan kişi dava açarak itiraz eder. Uygulamada iki istem çoğu zaman kademeli (terditli) olarak ileri sürülür: önce çıkarmanın tümden kaldırılması, olmazsa saklı payın verilmesi. Tenkis istemi sebebin yazılmamasına ya da ispatlanamamasına, iptal istemi ise açık yanılmaya veya şekle aykırılık, ehliyetsizlik, yanılma, aldatma, korkutma gibi genel iptal sebeplerine dayanır (TMK m.512/3 ve m.557).
Kanun bu dava için ayrı bir süre koymamıştır; istemin niteliğine göre iptal ya da tenkis davasının süresi uygulanır. İkisinde de dava öğrenmeden başlayarak bir yıl içinde açılır. Uzun süreler ise farklıdır: iptal isteminde vasiyetnamenin açılmasından başlayarak iyiniyetli davalılara karşı on, iyiniyetli olmayanlara karşı yirmi yıl; tenkis isteminde yine açılmadan başlayarak on yıl (TMK m.559 ve m.571).
Yargı uygulamasında bir yıllık süre çoğunlukla, vasiyetname sulh hukuk mahkemesinde huzurunuzda açılmışsa o günden, değilse size tebliğinden başlatılır. Vasiyetnameyi başka yoldan daha önce öğrendiyseniz sürenin o tarihten başlatıldığı kararlar da vardır; bu nedenle en erken tarih esas alınmalıdır. Süreler hak düşürücüdür ve mahkemece kendiliğinden gözetilir; iki istemi birlikte içeren dava bu bir yıl içinde açılmalıdır. Vasiyetnameye bir ay içinde itiraz etmek yalnız atanmış mirasçı ya da vasiyet alacaklısı belgesinin verilmesini engeller; davanın yerini tutmaz.
Dava asliye hukuk mahkemesinde açılır; aile mahkemesi görevli değildir. Yetkili mahkeme mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesidir ve bu yetki kesindir (TMK m.576; HMK m.11/1-a).
İstanbul'da mahkeme adı ilçeden değil adliyeden gelir: mirasbırakanın son yerleşim yeri Kadıköy ise dava İstanbul Anadolu Adliyesi'ndeki asliye hukuk mahkemesinde görülür. Bu dava için arabulucuya başvurmak dava şartı değildir (6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m.18/B).
Yargı uygulamasına göre davalılar, çıkarmadan yararlananlarla birlikte diğer yasal mirasçılar ve çıkarılanın altsoyudur; öğretide davanın çıkarmadan yararlananlara karşı açılacağı belirtilir. Çıkarılan kişi itiraz etmezse iflas idaresi ya da elinde aciz belgesi bulunan alacaklıları da aynı koşullarla tenkis davası açabilir (TMK m.562/2).
Borçlu çocuk için koruyucu çıkarma
Mirasbırakan, hakkında borç ödemeden aciz belgesi bulunan, yani icra takibinde borcunu ödeyemediği belgelenen altsoyunu, saklı payının yarısı için mirastan çıkarabilir. Amaç cezalandırmak değil, payın alacaklılara gitmesini önleyip borçlunun çocuklarını korumaktır; çıkarılan mirasçı olmaya devam eder. Bu yarının, çıkarılanın doğmuş ve doğacak çocuklarına özgülenmesi şarttır (TMK m.513/1).
Aciz belgesinin vasiyetname tarihinde mi, ölüm tarihinde mi bulunması gerektiği öğretide tartışmalıdır. Miras açıldığında belgenin hükmü kalmamışsa ya da belgedeki borç çıkarılanın miras payının yarısını aşmıyorsa, çıkarılanın istemiyle çıkarma iptal edilir (TMK m.513/2).
Mirastan yoksunluktan farkı
Mirastan yoksunluk mirasbırakanın bir işlemine gerek olmadan kanundan doğar. Mirasbırakanı kasten ve hukuka aykırı olarak öldüren ya da öldürmeye teşebbüs eden, onu kasten ve hukuka aykırı olarak sürekli şekilde ölüme bağlı tasarruf yapamayacak duruma getiren, aldatma, zorlama veya korkutmayla ona tasarruf yaptıran, tasarruftan döndüren ya da bunları engelleyen veya yeniden yapamayacağı bir durumda tasarrufunu kasten ve hukuka aykırı olarak ortadan kaldıran ya da bozan kişi mirasçı olamaz ve ölüme bağlı tasarrufla hak da edinemez (TMK m.578).
- Çıkarma yalnız saklı paylı mirasçıya uygulanır; yoksunluk atanmış mirasçı ve vasiyet alacaklısı dahil herkes için geçerlidir.
- Çıkarma ölüme bağlı bir tasarrufla yapılır; yoksunluk kendiliğinden doğar.
- Yoksunluk mirasbırakanın affıyla kalkar; çıkarmada böyle bir hüküm yoktur.
- İkisinde de yalnız o kişi etkilenir; altsoyu, mirasbırakandan önce ölen kişinin altsoyu gibi mirasçı olur.
Mirastan feragat ise mirasbırakanın mirasçısıyla yaptığı bir sözleşmedir ve miras sözleşmesi ve mirastan feragat sayfasında anlatılıyor. Ölümden sonra mirası reddetmek mirasçının kendi kararıdır; ayrıntılar mirasın reddi sayfasındadır.
Sık sorulan sorular
Babam beni vasiyetnameyle mirastan çıkarmış; hiçbir şey alamaz mıyım?
Her zaman değil. Somut bir sebep yazılmamışsa ya da yazılan sebep ispatlanamazsa dava açarak saklı payınızı isteyebilirsiniz; babanız sebep hakkında açık bir yanılgıya düşmüşse çıkarma tümden geçersiz olabilir. Sebep yazılmış ve ispatlanmışsa pay alamazsınız, ancak varsa çocuklarınız kendi saklı paylarını isteyebilir. Dava için bir yıllık süre, vasiyetname sulh hukuk mahkemesinde huzurunuzda açılmışsa o gün, değilse kural olarak size tebliğ edildiği gün başlar; vasiyetnameyi daha önce başka yoldan öğrendiyseniz en erken tarih esas alınmalıdır.
Kardeşimi mirasımdan çıkarmam gerekir mi?
Hayır. 10 Mayıs 2007 ve sonrasındaki ölümlerde kardeşlerin saklı payı yoktur. Altsoyunuz, ana ve babanız ve eşiniz yoksa mirasınızın tamamını vasiyetnameyle dilediğiniz kişiye bırakabilirsiniz; sebep göstermeniz gerekmez, ama vasiyetnamenin şekil şartlarına uyulmalıdır.
Mirastan çıkardığım oğlumla barıştım; ne yapmalıyım?
Yeni bir vasiyetname yaparak önceki çıkarmadan dönmeniz en güvenli yoldur. Kanun çıkarmada affın sonucunu düzenlemediğinden, vasiyetname değiştirilmezse çıkarmanın ayakta kalıp kalmadığı tartışma konusu olur.
Eşimi mirastan çıkarabilir miyim?
Sağ kalan eş saklı paylı mirasçıdır; sadakat yükümlülüğünün ağır ihlali gibi kanuni bir sebep varsa ve vasiyetnamede somut olarak yazılırsa çıkarılabilir. Boşanan eşler ise birbirinin yasal mirasçısı olamaz; boşanma davası sürerken eşlerden biri ölürse ve ölen eşin mirasçılarından biri davaya devam ederek diğer eşin kusurunu ispatlarsa da aynı sonuç doğar (TMK m.181).
Dosyanızı birlikte değerlendirelim
İstanbul'daki miras dosyalarında vekillik yapıyoruz: mirasçılıktan çıkarmanın iptali ve tenkis davası, çıkarmadan yararlanan mirasçılar adına savunma, koruyucu çıkarmanın iptali, çıkarma içeren vasiyetnamenin hazırlanması ile vasiyetnamenin iptali, tenkis ve paylaşma davaları. Ön değerlendirme için vasiyetname ya da açılma tutanağı, vasiyetnamenin size tebliğ edildiği tarihi gösteren belge, mirasçılık belgesi ve çıkarma sebebine ilişkin belgeler (ceza dosyası, sağlık kayıtları, yazışmalar) yeterlidir.
Ön değerlendirme için gereken belgeler
- Vasiyetname ya da açılma tutanağıçıkarmayı ve sebebini içeren vasiyetnamenin onaylı örneği ya da sulh hukuk mahkemesinin açılma tutanağı
- Tebliğ belgesivasiyetnamenin size tebliğ edildiği tarihi göstermek için; vasiyetname huzurunuzda açılmadıysa bir yıllık süre kural olarak bu tarihten başlar
- Mirasçılık belgesi (varsa)yasal mirasçıları ve çıkarılanın altsoyunu göstermek için
- Çıkarma sebebine ilişkin belgeler (varsa)ceza dosyası, sağlık kayıtları ve yazışmalar gibi sebebin varlığını ya da yokluğunu gösteren deliller
- Borç ödemeden aciz belgesi (varsa)koruyucu çıkarmada belgenin hükmünü ve borç tutarını göstermek için
“Varsa” diye belirtilenler yalnız dosyanızda bulunuyorsa gerekir.
